Δημοτικές κοινότητες: το κοντινότερο επίπεδο πολιτικής συμμετοχής

Ο ρόλος του πλέον πυρηνικού κυττάρου της τοπικής αυτοδιοίκησης και γιατί κανείς δεν αλληλεπιδρά μαζί του

Συχνά αναρωτιέμαι, τι μέσα έχουμε στην διεκδίκηση δημόσιου χώρου στην πόλη, πώς να μην αισθανόμαστε ότι δεν μας ακούει κανείς; Το ενδιαφέρον μου για τον δημόσιο χώρο δεν υπήρξε ποτέ στεγνά τεχνικό, πηγάζει από μια πεποίθηση ότι ο χώρος που διεκδικούμε και μοιραζόμαστε είναι ταυτόχρονα και εργαστήριο πολιτικής ενεργοποίησης.

Συνεπώς, είχε πολύ ενδιαφέρον για μένα να παρακολουθήσω μέσα από την πλατφόρμα του OpenCouncil, δύο σχετικά ζητήματα να συζητούνται σε ένα ορισμένο πλαίσιο, σαν αυτό της δημοτικής κοινότητας. Συγκεκριμένα, στην δεύτερη δημοτική κοινότητα του Δήμου Αθηναίων έγινε συζήτηση για την διαμόρφωση ενός κοινόχρηστου χώρου στην Γούβα και για την ανακατασκευή τμημάτων ήπιας κυκλοφορίας στην περιοχή του Μετς, και αν δεν είστε εξοικειωμένοι με την ύπαρξη αυτής της οργανωτικής μονάδας, δεν είστε μόνοι.

Τι είναι οι δημοτικές κοινότητες;

Σύμφωνα με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, οι δημοτικές κοινότητες αποτελούν μονάδες εσωτερικής αποκέντρωσης των δήμων. Δεν έχουν νομική προσωπικότητα ούτε διοικητική αυτοτέλεια. Λειτουργούν εντός του ενιαίου νομικού προσώπου του δήμου και τα όργανά τους δεν υποκαθιστούν τα κεντρικά όργανα διοίκησης (Δήμαρχο, Δημοτικό Συμβούλιο, Δημοτική Επιτροπή).

Ωστόσο, διαθέτουν δικά τους αιρετά όργανα, τα οποία εκλέγονται άμεσα από τους πολίτες της οικείας κοινότητας κατά τις δημοτικές εκλογές. Η θητεία τους είναι πενταετής, παράλληλη με εκείνη της δημοτικής αρχής και η αποστολή τους είναι σαφής:

• Να εκφράζουν θεσμικά τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας.

• Να εισηγούνται και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να αποφασίζουν για ζητήματα που αφορούν αποκλειστικά τη γεωγραφική τους ενότητα.

• Να λειτουργούν ως δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ κατοίκων και δημοτικής αρχής.

Με άλλα λόγια, είναι το πλησιέστερο επίπεδο αυτοδιοίκησης στον πολίτη.

Πότε γίνονται συνεδριάσεις;

Θεωρητικά, οι κοινότητες αυτές αποτελούν το πιο «πυρηνικό» κύτταρο διοίκησης. Θα μπορούσαν να είναι το ιδανικό εργαλείο άμεσης και συμμετοχικής δημοκρατίας, ένας χώρος όπου ο πολίτης καταθέτει άμεσα το πρόβλημα του δρόμου ή της γειτονιάς του χωρίς να χρειάζεται να ανέβει έναν γραφειοκρατικό Γολγοθά, χωρίς να έχει ξοδέψει κοινωνικό κεφάλαιο για να του σηκώσουν το τηλέφωνο.

• Το συμβούλιο της δημοτικής κοινότητας συνεδριάζει υποχρεωτικά τουλάχιστον μία φορά τον μήνα.

• Απαιτείται απαρτία (παρουσία των ⅔ των μελών).

• Οι αποφάσεις λαμβάνονται με απόλυτη πλειοψηφία των παρόντων.

• Οι προσκλήσεις δημοσιεύονται τουλάχιστον τρεις ημέρες πριν, στον πίνακα ανακοινώσεων και στην ιστοσελίδα του δήμου.

• Οι συνεδριάσεις είναι δημόσιες, επιτρέποντας στους πολίτες να παρακολουθήσουν και να παρέμβουν, σύμφωνα με τον κανονισμό λειτουργίας.

Για παράδειγμα, στη συζήτηση σχετικά με την ανακατασκευή οδών ήπιας κυκλοφορίας στο Μετς (από την οδό Τριβωνιανού ως την οδό Αρχιμήδους), συμμετείχε ο πρόεδρος του συλλόγου Αρδηττός, μιας ενεργής ομάδας πολιτών που ασχολούνται με τα ζητήματα της γειτονιάς τους τακτικά. Στην προκειμένη περίπτωση, εξέφρασαν τον προβληματισμό τους σχετικά με την υλοποίηση του προγράμματος στο σύνολό του ή αν θα μείνει σε μια πιλοτική υλοποίηση που έχει -προφορικά- υποσχεθεί να χρηματοδοτήσει το ίδρυμα Ωνάση (το οποίο φέρεται να έχει στην κατοχή του ορισμένα ακίνητα στους προτεραιοποιημένους δρόμους).

χάρτης από την πλατφόρμα του OpenCouncil για το σημείο συζήτησης

Μάλιστα, μια τέτοια παρέμβαση μπορεί να λάβει χώρα και μέσω της προβλεπόμενης συνέλευσης κατοίκων, την οποία ο πρόεδρος της δημοτικής κοινότητας οφείλει να συγκαλεί τουλάχιστον μία φορά ετησίως, όπου καταγράφονται τα προβλήματα της περιοχής και διατυπώνονται προτάσεις, ενισχύοντας την τοπική διαβούλευση.

Ποιες είναι οι αρμοδιότητες των δημοτικών κοινοτήτων;

Δυστυχώς, η πραγματικότητα απέχει από το όραμα. Σήμερα, οι δημοτικές κοινότητες παραμένουν εγκλωβισμένες και μοιάζουν συχνά διακοσμητικές. Όπως διαπίστωσα, αντί για έναν ζωντανό διάλογο για το μέλλον της γειτονιάς, οι συνεδριάσεις τους συχνά εξαντλούνται σε διεκπεραιωτικά ζητήματα.

Κατά την άποψη μου, αυτό συμβαίνει κυρίως λόγω των αρμοδιοτήτων που έχουν οι δημοτικές κοινότητες, οι οποίες χωρίζονται σε γνωμοδοτικές και αποφασιστικές, με τις πρώτες να αφορούν εισηγήσεις προς τα αρμόδια όργανα του δήμου για κρίσιμα ζητήματα της καθημερινότητας. Συγκεκριμένα, οι κοινότητες μπορούν να εισηγηθούν για τη συντήρηση οδών, πλατειών και παιδικών χαρών, τη βελτίωση του φωτισμού και της καθαριότητας, καθώς και για τη διοργάνωση πολιτιστικών και τοπικών εκδηλώσεων. Παράλληλα, μπορούν να προτείνουν μέτρα για την ενίσχυση της τοπικής κοινωνικής συνοχής και διαμορφώνουν προτάσεις για το τεχνικό πρόγραμμα και τον προϋπολογισμό του δήμου στο μέρος που αναλογεί στην κοινότητά τους. Αλλά, δεν μπορούν να αποφασίσουν για αυτά!

Σε επίπεδο αποφασιστικών αρμοδιοτήτων, οι κοινότητες έχουν το δικαίωμα να λαμβάνουν αποφάσεις για συγκεκριμένα ζητήματα τοπικής εμβέλειας, όπως η διατύπωση γνώμης για τις άδειες χρήσης κοινόχρηστων χώρων ή θέματα που αφορούν καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος, όπως η παράταση ωραρίου μουσικής. Οι αποφάσεις αυτές διαβιβάζονται στη συνέχεια στις αρμόδιες υπηρεσίες για τα περαιτέρω.

Τελικά, ο χαρακτήρας των αρμοδιοτήτων ορίζει και το (περιορισμένο) περιεχόμενο των συζητήσεων. Αν κανείς κοιτάξει την ημερήσια διάταξη στις τελευταίες συνεδριάσεις των δημοτικών κοινοτήτων του δήμου Αθηναίων, ο μέγιστος αριθμός των γενικών ζητημάτων ήταν τέσσερα (4), την ώρα που οι περιπτώσεις χορήγησης ή μη παράτασης ωραρίου λειτουργίας σε καταστήματα εστίασης έφταναν από δεκαπέντε (15) έως πενήντα δύο (52)!

Παραδείγματα ημερήσιας διάταξης δημοτικών κοινοτήτων στον Δ. Αθηναίων (Link1, Link2, Link3)

Η πορεία προς τον συγκεντρωτισμό

Ένας ακόμα λόγος που οι κοινότητες έχουν περιορισμένο ρόλο είναι ότι δεν διαθέτουν αυτοτελή προϋπολογισμό ούτε ανεξάρτητη διοικητική δομή, δηλαδή εξαρτώνται από τις κεντρικές υπηρεσίες του δήμου για την υλοποίηση των αποφάσεών τους.

Για να κατανοήσουμε καλύτερα την αποδυνάμωση των κοινοτήτων στην Ελλάδα τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, είναι χρήσιμο να μελετήσουμε την μετάβαση από την αυτονομία και την διοικητική αποκέντρωση προς τον συγκεντρωτισμό.

1. Εποχή προ-Καλλικράτη (έως το 2010)

Με το σχέδιο «Καποδίστριας», η χώρα διέθετε χιλιάδες μικρούς δήμους και κοινότητες, πολλές από τις οποίες λειτουργούσαν ως αυτόνομες οντότητες με δικό τους προϋπολογισμό.

2. Καλλικράτης (Ν. 3852/2010)

Οι ΟΤΑ μειώθηκαν δραστικά σε 325 μεγάλους δήμους (πλέον 332). Οι πρώην δήμοι και κοινότητες ενσωματώθηκαν σε αυτούς ως δημοτικές ή τοπικές κοινότητες, χάνοντας τη νομική και οικονομική τους αυτοτέλεια.

3. Κλεισθένης Ι (Ν. 4555/2018)

Εισήγαγε χωριστή κάλπη για τις κοινότητες και δυνατότητα ανεξάρτητων συνδυασμών, ενισχύοντας την τοπική εκπροσώπηση και αποσυνδέοντας εν μέρει τη γειτονιά από τα κεντρικά ψηφοδέλτια, κάτι που τελικά ανετράπη στην επόμενη κιόλας εκλογική αναμέτρηση, από τον Ν. 4804/2021.

4. Θεσμικό πλαίσιο 2024 – Εγκύκλιος 94

Η τρέχουσα αυτοδιοικητική περίοδος (1.1.2024–31.12.2028) διαμορφώνει πιο συγκεκριμένη και «σφιχτή» δομή οργάνων:

• Σε κοινότητες έως 200 κατοίκους: εκλέγεται Πρόεδρος.

• Σε κοινότητες άνω των 200 κατοίκων: εκλέγεται Συμβούλιο Δημοτικής Κοινότητας.

Ο αριθμός των μελών του συμβουλίου καθορίζεται με πληθυσμιακά κριτήρια:

• 201–2.000 κάτοικοι: 3 μέλη

• 2.001–10.000 κάτοικοι: 5 μέλη

• 10.001–50.000 κάτοικοι: 11 μέλη

• Άνω των 50.000 κατοίκων: 15 μέλη

Το παράδοξο της εγγύτητας

Αν στην περιφέρεια η επαφή είναι πιο άμεση, με τον ρόλο βέβαια του προέδρου συχνά να περιορίζεται σε αυτόν του διαμεσολαβητή για καθημερινά τεχνικά ζητήματα, σε μεγάλους δήμους, όπως η Αθήνα ή η Θεσσαλονίκη, οι δημοτικές κοινότητες αριθμούν δεκάδες χιλιάδες κατοίκους.

Την ώρα που η κλίμακα αλλοιώνει τον χαρακτήρα της γειτονιάς και οι περιορισμένες αρμοδιότητες αλλοιώνουν την αποφασιστικότητα των κοινοτήτων, οι περισσότεροι από εμάς αγνοούμε την ύπαρξη του ίδιου του οργάνου, ποιος είναι ο πρόεδρος, πού εδρεύει η κοινότητα, πόσο μάλλον κάθε πότε συνεδριάζει. Όλα αυτά, ενώ είναι δεδομένο πως όταν μια γειτονιά εκφράζεται συλλογικά, η πίεση προς τις δημοτικές αρχές αποκτά διαφορετική ισχύ.

Έτσι προκύπτει το παράδοξο της εγγύτητας: Ο θεσμός των δημοτικών κοινοτήτων είναι ο πιο κοντινός στον πολίτη, αλλά παραμένει ο λιγότερο ορατός.